Mizoram pum:
Kum 1892 ah Khasi Hills a Wales Calvinistic Methodist
(Now Presbyterian) Missionary Rev. William Williams a Mizoramah a rawn lutin a
rawn enthlithlai a. Wales ramah an inkhawmpui lianah a report a. Hmalak an tum
mek laiin 12th April 1892 ah typhoid avangin a boral ta thut mai a.
Rev. William Williams a thih hnu kum 2 pawh vei hma in
Leeds khawpui a mi hausa Robert Arthington hmalakna in Arthington Mission chuan
Mizoramah missionary Rev. J.H Lorrain (Pu Buanga leh Rev. F.W Savidge (Sap Upa)
te rawn tirin Kum 1894, 11 January ah Sairangah rawn thlengin Mizoramah
Kristianna bul an rawn tan ta a.
Mizo Bible:
Kum khat leh a chanve vel an awm hnuin Bible lehlin
hna hi 21st Augt, 1895 chawhnu lamah an an ta a. (Pu Buanga diary).
Luka an letling hmasaber a, Johana, Tirhkohte letling leh in I & II Korinth
an letling chho zel a. Thuthlung Thar hi 1914 ah an letling zova, 1917
ah an chhu a. Bible bu pumpui erawh chu Ni 6th September, 1956 ah
an letling zova, 1959 ah an chhu a kan nei thei chauh ani.
Pu
Khawlkhuma chanchin:
A nu leh pate - Pu Chhimthangvunga leh Pi Kawlchhingpuii
Pian kum - 1st November, 1889
Pianna khua - Lungtian
Kum 1906 (April 4) Harhna hmasaber a lo
thlen hian (1913/1919/1930/1984/1989/2015)
Tv. Kawlkhuma hi kum 17 mi niin Kristianah
a in pe
Kum 1908 -
Middle English a pass a,Mizo zingah
pawl 6 pass hmasaber te zinga mi.
Kum 1908 (20 Yrs) - Nl Khuangi nen Welsh
Mission (Now Presbyterian) dan thianghlimin an innei.
1908 - 1912 - Kum 4 chhung Dr. Frazer a hnuaiah Compounder a thawk a.
1913 - Dr. Frazer chu sapramah a hawn
tak avangin Station Mohorer (PWD S.A) hna a thawk a.
1913 - Mizorama Harhna runpui thawh 2-na
ah a Piangthar chauh.
He
harhna hian Pathian thu a tuihalna nasa takin a thawk a. Pu Khawlkhuma pawh chu
harhna chuan a man. Thlarau Thianghlima
harhna a chan chuan taksa, rilru leh thlarau thianghlimna famkim a dawng ta nghal
a. Kristian ringtu dik tak chuan ruihtheih thil zawng zawng a bansan vek tur
a ni tih chu thupuiah neiin a thil lo tih thin ang ang te chu a sim nghal
ta vek a. Thurualpui tur pawh a nei thuai a, Durtlang
lam mi Pu Chalchhuna nen an in kawp ta a.
Dan avanga chhandam kan ni lova, khawngaihna avanga Chhandam kan
ni a ti a, a hlim hle a, Pathian chawimawi leh pawlna nasa tak a nei thin a ni.
A pianthar-a a thu lak dan chu a awmna Kohhran chuan an ngaithei ta lova,
“Chhandam nih inhriatna hi keimahni tih tur a ni love” tiin Pu Kawlkhuma thu
ken chu a kalh ta a. Chutia an thu a inmil tak loh avang chuan February Ni 7,
1915 khan “PATHIAN THUAWIH DIK PAWL” (True Believers) tih hming pu in mi 14 te
chuan inkhawm hranna an nei ta a. Chhinchhiahna pawh nei nghal in Khaki rawng, Kawrhma a ipte 2 nei, ipte tlang a sen a
chei nise tiin.
Zuk
leh hmuam a insum
Nundan
mawia nun
Tlereuh
inbelloh te chu an pawl kalphung ah an nei a.
Hemi kum vek 1915 ah Mizo zinga Matric pass hmasa Pu
H.K Dohnuna (F/o H.K.Bawihchhuaka) (Dohnuna thianpa Pu Leta) chuan Salvation
Army Doctrine leh O & R alo neih te chu Pu Kawlkhuma hnenah an pe a.
Pu Kawlkhuma leh a hote chuan an han zir a, tha an tih
avangin India rama Salvation Army hruaitu Pu Fakir Singh, Special Commissioner (1907-1919
Frederick deLatour Tucker) (Wife Louisa Mary Died 1887, Married Emma Booth in
1888 (adapt “Booth Tucker”) died 1903) hnenah lehkha an thawn ta a. (Fakir
Singh hian Mizoram ram atanga lehkha a dawn hi a chhanglet ngai lo). Mahse,
hemi tuma Pu Kawlkhuma te lehkha hi chu rang takin a chhanglet. Saptawng/Vai
tawng thiam mi 2 tir turin a rawn ti a
Pu Kawlkhuma leh Pu Chalchhuna te kal turin an ti.
A kalna turin pawisa an nei lo leh ta a.
An thian tha Mizo zinga sumdawng lar hmasa – Pu
Vanhlira (F/o J.Lianchungnunga) Mission veng pa, Sairang a serhuan nei chu May,
1916 khan pawisa an dil ta rawih maia. Pu Vanhlira chuan Rs. 60/- a lo pe a (An
mamawh belh leh in thlahrung miah lova chahbelh turin in hawng takin a la ti ta
deuh deuh va). Tin, Pu Vanhlira hian Pu Khawlkhuma Shimla lama a training
hlan hian Pu Kawlkhuma nupui Pi Khuangi leh a fate a lo enkawl vek a ni.
Tichuan, Shimla lam pan turin 18th May,
1916 (Thurs) ah Sairang Lawngkai tangin an chhuak a. May 28 (Sunday) chuan
Shimla chu dam takin an thleng ta a. Chutih hun laia India rama Salvation Army
hotupa Commissioner Frederick deLatour Tucker (Fakir Singh) te nen an in hmu a.
An thlen hnu ni 2 hnu (31st May (Wed)) ah chuan Pu Chalchhuna chu na
taka khawsik (Typhoid) in a dam lova, ni 16 chhung ngawt a damloh hnu 15th
June 1916 (Thurs) chuan a thi ta a.
Pu Kawlkhuma’n a thianpa Chalchhuna a dawmhlum laia a
thusawi (dying whispered) a thusawi chu “Kan Pa, Vana mi, i hming zahawm
rawh se, Mizoram (Lushai Hills) ah i ram lo thleng rawh se” ti chungin a
thi a ni a ti. Shimla a sap thlanmual Plot No. L-12 phum a ni ta a.
Pu Kawlkhuma tan chuan a mangan thlak in, a beidawn
thlak hle ang. Hmelhriat awmlohna, mikhualna hmunah a thianpa a zuk sûn a.
Mahse, Pu Kawlkhuma chuan an thiltum ti thulh tura
thihna kut vawt hmanga setana beihna chu huaisen taka chhangletin a ti huaisen
zual sauh va. A thianpa nena an tum ti hlawhtling turin a inhlan a.
Ni 16th June, 1916 (Fri) ah chuan “Raldona
thutiam (Articles of War)” chu Shimla, T.H.Q ah chuan ala a, Chhandamna
Sipai a lo nita a.
Bombay lama kal nghal in, Training College, Bombay ah
Officer training in 12th Dec, 1916 (Tues) ah Commissioned a ni a.
Mizoram (Assam) a Salvation Army din phalna an hmuh theihloh avangin Bombay
Headquarter a hotute chuan Gorakpur, U.P a Criminal Settlement (Jail tang te
Pathian thu hrilh turin) a ruat a. An thawk ve a.
Pathianin Mizoram a salvation rawngbawl tura a kohna a
chian em avangin Commissioner Fakir Singh a hnenah “Pathian kohna Mizoram atana
ka thawh loh chuan Pathian duh dan pawh a nilovang e” tiin lehkha khawng takin a
thawn a. Fakir Singh a chuan alo phalsak a. Mizoram a haw turin rang takin a
insiam a, a haw ta a.
April Ni 25, 1917 ah mahni in thleng lovin Durtlangah
a thleng hmasa a. A tuk ni 26th April, 1917 (Thurs) ah chuan kha tih hunlaia Salvation Army Officer Full Uniform inthuam
dan dik takin, SA Flag pu in ni 26th April, 1917 (Thurs) chuan Aizawl
a lut ta a. Hemi ni hi “Zoram Sipai pawl ni” a lo nita a. (After
23rd Years of Mizoram Gospel)
Mizoram a thlen ni tak hian Mizo thalai 2100 rual (Indopui-I
avangin) Feren (France) kal tur Sipai Lammuala an thlahna ni a ni a. Lieut.
Kawlkhuma “The Salvation Army” tih lukhum khum chunga Aizawl lo thlengtu entu a
ngah lehzual phah hle a ni.
Mizoram alo thlen chuan Chhandamna Sipai pawl chuan Biak
in an la nei hrih silova. Mission venga Pu Chiangdailova in leh Thakthing veng
dawrkai Pu Zatawna inah te an inkhawm chhawk thin a. An thu uar ber chu “Chhandam
nih inhriatna” a ni a. Chu chu kohhran pawl dangte tan chuan thil hriatthiam
harsa leh thu puar pawleng chauh ala nih avangin mite endawng leh hmuhsit an
hlawh hle a ni.
Chhandamna Sipai pawl chu dodalna karah nasa taka
thang chhovin, Kohhran ngelnghet zawk ten Lieut. Kawlkhuma chu a uniform ha
chunga kohhran rawngbawltu hlawh nei tur te in an thlem a. Mahse, an thlem thlu
zo chuanglo a ni.
Chuan Chhandamna Sipai pawla a ruh zualte chu Aizawl
atangin kum 1918 khan chhungkaw 8 (Member 46) te chu an hnawtchhuak a. Chungte
chu -Mission veng atangin Lieut. Kawlkhuma leh Chiangdailova te chhung,
Durtlang atangin Chalchhuna chhungte bakah Phuneka, Dokhaia, Sapthanga,
Kaichhunga leh Chhingkhuma te chhung an hnawt chhuak a.
Khaw hrang hrangah awm tumin an dila, an hnawl zel a.
A tawpa tawpah Sawleng Lal chuan an khawdaiah awm a phalsak ta a. Chulai hmun
chu Salvation Army in humhalh chhovin tunah “Ram Thianghlim (Holy Land)” tiin
Salvation Army tan hian hmun pawimawh tak a nita a ni.
Lieut. Kawlkhuma hi Pu Zirkunga, Mission veng Dawrkai
inah Salvation Army inkaihhruaina leh hlabute buaipuiin a rawn kal leh a.
Sawleng a Salvation Army ni a an inkhawm hmasaber chu 18th April,
1919 (Friday) niin mi 52 an ni a. A kum leh 1920 ah mi 6 te chu Officer
Training turin an tir a. Sr. Capt Lalkaithanga te ho an training a.
Ni 26th March, 1949 (Saturday) Cacharah an
din a. Ni 23rd May, 1952 (Friday) ah Manipurah an din a. Ni 15th
January,1956 (Wednesday) ah a retired a, General Wilfred Kitching an Salvation
Army chawimawisa sangber (O.F) a hlan a. Ni 16th April, 1971
(Friday) ah Ropuina ramah min kaisan san ta a ni. (A nupui Lt. Col
Khuangi, August1889 – 2nd September, 1984 thi)
Lt. Kawlkhuma chu boral tawh mahse, amaha thawktu
“Thlarau Thianghlim” khan nasa takin hna a thawk zel a. Vawiin hi kum 108th
Anniversary kan lo thleng ta a ni. Lalpa chu fakin awm rawh se.